Obowiązki i uprawnienia pracodawcy w zakresie bhp

Proces pracy może wiązać się z zagrożeniem dla stanu psychofizycznego pracowników, ich zdrowia. a czasami nawet dla ich życia. Stąd nowoczesne ustawodawstwo prawa pracy istotną rolę przypisuje zasadom bezpieczeństwa i higieny pracy. Oprócz państwa tworzącego przepisy prawne i jego służb nadzorujących oraz kontrolujących zakłady pracy, kluczową rolę pełnią pracodawcy. To do pracodawców, należy faktyczne stworzenie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy w podległych im zakładach pracy.
articleImage: Obowiązki i uprawnienia pracodawcy w zakresie bhp fot. Thinkstock

1. Wprowadzenie
Obowiązek zapewnienia przez pracodawcę bezpiecznych i higienicznych warunków pracy zatrudnionym przez niego pracownikom, ustawodawca uczynił jedną z podstawowych zasad prawa pracy. Temu istotnemu obowiązkowi muszą czynić zadość wszyscy pracodawcy i to bez wyjątku, nawet wówczas, gdy z pozoru wydawać by się mogło, że proces pracy z założenia jest bezpieczny i nie występują żadne istotne zagrożenia. W wyroku z dnia 13 maja 2004 r. II UK 371/03, OSNP 2004, nr 24, poz. 427, Sąd Najwyższy stwierdził, że również „szkoła odpowiada za szkodę wyrządzoną nauczycielowi wskutek zaniechania zapewnienia bezpiecznych warunków pracy.” Żaden pracodawca nie powinien zatem usypiać czujności lub lekceważyć zasad bezpieczeństwa i higieny pracy. Pracodawca nie tylko powinien realizować normy prawne w zakresie BHP, ale również dbać o rzeczywiste bezpieczeństwo pracowników. W wyroku z dnia 19 grudnia 1980 r., I PR 87/80, LEX nr 14567, SN wyraźnie wskazał, iż „obowiązek zakładu pracy wynikający z unormowania zawartego w treści art. 94 pkt 4, a także w art. 15 k.p. - podniesiony do rangi podstawowej zasady prawa pracy - ma niewątpliwie na celu zapewnienie pracownikowi bezpiecznych warunków pracy. Oznacza to, że pracodawca zobowiązany jest do zapewnienia pracownikowi faktycznego bezpieczeństwa, a nie tylko do realizacji obowiązków z powszechnie obowiązujących BHP.”

Obowiązki z zakresu BHP, pracodawca musi realizować niezależnie od swojej sytuacji finansowej. Zła sytuacja materialna nie zwalnia pracodawcy z obowiązku dbania o bezpieczeństwo w zakładzie pracy. Taką tezę sformułował NSA w Białymstoku w wyroku z dnia 20 września 2001 r., SA/Bk 75/01, Pr. Pracy 2002, nr 3, poz. 35, prezentując pogląd, iż „odstąpienie przez pracodawcę od wykonania obowiązku zapewnienia pracownikom odpowiedniej temperatury w pomieszczeniach pracy może być usprawiedliwione względami technologicznymi, a nie jego sytuacją ekonomiczną.”

Przykład
Firma produkcyjna ALFA sp. z o.o. zaniedbała swych obowiązków w zakresie zapewnienia, aby użytkowane w niej maszyny produkcyjne gwarantowały zachowanie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. W związku z wykryciem tego stanu rzeczy inspektor pracy nałożył na pracodawcę mandat. Tłumaczenia zarządu, iż zaniedbanie wynikało z obniżenia rentowności spółki, nie zostało rzecz jasna przez inspektora uznane.
Zobowiązanie pracodawcy odnoszące się do zabezpieczenia procesu pracy w zgodzie z zasadami BHP, zostało powtórzone w katalogu podstawowych obowiązków pracodawcy, zawartego w art. 94 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm) – dalej k.p. W tym miejscu nakazano pracodawcy, aby zapewniał pracownikom bezpieczne i higieniczne warunki pracy oraz prowadził systematyczne szkolenie pracowników w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy.

2. Obowiązki związane z BHP a regulamin pracy
Dla praw oraz obowiązków pracodawcy i pracowników w zakresie BHP nie bez znaczenia jest treść regulaminu pracy. Zgodnie z art. 1041 § 1 k.p. regulamin pracy, określając prawa i obowiązki pracodawcy oraz pracowników związane z porządkiem w zakładzie pracy. Jedną z części, której poświęcony ma być regulamin pracy powinny być zaś obowiązki dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy oraz obowiązki w zakresie ochrony przeciwpożarowej. W tej kategorii mieścić się ma także sposób informowania pracowników o ryzyku zawodowym, które wiąże się z wykonywaną pracą.

3. Odpowiedzialność pracodawcy za stan BHP w firmie
Odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w każdej firmie ponosi sam pracodawca. Jednocześnie odpowiedzialność pracodawcy z tego tytułu nie podlega ograniczeniu z uwagi na obowiązki w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy nałożone na pracowników, a także ze względu na powierzenie wykonywania zadań służby bezpieczeństwa i higieny pracy specjalistom spoza zakładu pracy. Pracodawca nie może zatem tłumaczyć się, tym że określone obowiązki z zakresu BHP powierzył innym podmiotom. Pracodawca, który sam zaniedbuje swoje obowiązki z zakresu BHP, nie może skutecznie bronić się argumentem, iż pracownik również te obowiązki zaniedbuje. Podobnie wypowiedział się SN w wyroku z dnia 3 marca 2007 r., I UK 367/06, M.P.Pr. 2008, nr 2, poz. 102, stwierdziwszy, iż „strona pozwana nie może zwolnić się od odpowiedzialności związanej z niezachowaniem przepisów BHP zarzutem, że również powód nie dopełnił obowiązków z zakresu BHP.” Podobną tezę sformułował SN w jednym ze swoich wcześniejszych orzeczeń. W wyroku z dnia 28 kwietnia 1970 r., I PR 97/70, LEX nr 14068, SN orzekł mianowicie, iż „fakt, że określone roboty zlecono pracownikowi wysoko wykwalifikowanemu, któremu nawet podporządkowano innych pracowników, nie uchyla obowiązku kierownictwa zakładu pracy (czy też kierownictwa budowy) w zakresie instruktażu, kontroli organizacji i nadzoru nad wykonywaniem pracy. Strona pozwana nie może przeto zwolnić się od odpowiedzialności związanej z niezachowaniem przepisów bhp zarzutem, że również powód nie dopełnił obowiązków z zakresu bhp. Niedopełnienie tych obowiązków przez zakład pracy (jednostka wojskowa) usprawiedliwiało przyjęcie jego odpowiedzialności z art. 417 k.c.”

Przykład
Roman C. pracownik zakładu mleczarskiego uległ ciężkiemu wypadkowi przy pracy. Pracownik został poparzony przez żrącą substancję (soda kaustyczna) w trakcie czyszczenia jednego z urządzeń służących do produkcji. W trakcie procesu o odszkodowanie, który Roman C. wytoczył pracodawcy, ten ostatni bronił się twierdząc, że pracownik naruszył zasady BHP. Sąd uznał jednak, iż mimo naruszenia zasad BHP przez pracownika, pracodawca nie może skutecznie podnosić takich zarzutów, skoro sam zasad BHP nie przestrzegał. Pracodawca zaniedbał bowiem obowiązku zapewnienia pracownikowi odpowiedniej odzieży ochronnej (kwasoodporność), jak również nie przeszkolił pracownika w zakresie zasad BHP obowiązujących przy myciu urządzeń z użyciem sody kaustycznej.

4. Podstawowe obowiązki pracodawcy w dziedzinie BHP
Do pracodawcy należy ochrona zdrowia i życia pracowników poprzez zapewnienie im bezpiecznych i higienicznych warunków pracy przy odpowiednim wykorzystaniu osiągnięć nauki i techniki. Zgodnie z art. 207 § 2 k.p. pracodawca ma obowiązek:
1) organizować pracę w sposób zapewniający bezpieczne i higieniczne warunki pracy;
2) zapewniać przestrzeganie w zakładzie pracy przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, wydawać polecenia usunięcia uchybień w tym zakresie oraz kontrolować wykonanie tych poleceń;
3) reagować na potrzeby w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa i higieny pracy oraz dostosowywać środki podejmowane w celu doskonalenia istniejącego poziomu ochrony zdrowia i życia pracowników, biorąc pod uwagę zmieniające się warunki wykonywania pracy;
4) zapewnić rozwój spójnej polityki zapobiegającej wypadkom przy pracy i chorobom zawodowym uwzględniającej zagadnienia techniczne, organizację pracy, warunki pracy, stosunki społeczne oraz wpływ czynników środowiska pracy;
5) uwzględniać ochronę zdrowia młodocianych, pracownic w ciąży lub karmiących dziecko piersią oraz pracowników niepełnosprawnych w ramach podejmowanych działań profilaktycznych;
6) zapewniać wykonanie nakazów, wystąpień, decyzji i zarządzeń wydawanych przez organy nadzoru nad warunkami pracy;
7) zapewniać wykonanie zaleceń społecznego inspektora pracy.
Ogólna dyrektywa określająca obowiązek pracodawcy polegający na organizowaniu pracy w sposób zapewniający bezpieczne i higieniczne warunki pracy może być pomocna przy ocenie konkretnych sytuacji mających miejsce w zakładzie pracy. Mianowicie, zdaniem NSA w Katowicach zaprezentowanym w wyroku z dnia 16 grudnia 2002 r., II SA/Ka 88/01, Pr. Pracy 2003, nr 4, poz. 42, „żaden przepis prawa nie zakazuje wprost używania przez pracowników w pracy wrotek lub innego podobnego sprzętu służącego szybkiemu przemieszczaniu się.” W przekonaniu NSA, „dopuszczalność wyposażenia pracowników w tego typu sprzęt może być jednak oceniana z punktu widzenia ciążącego na pracodawcy generalnego obowiązku zapewnienia pracownikom bezpiecznych i higienicznych warunków pracy.”
Ustawodawca wprowadził również zasadę, iż żadne koszty związane z działaniami pracodawcy w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy nie mogą być przerzucane na pracowników.

Przykład
Pracodawca zobligowany do zapewnienia pracownikom odzieży roboczej i środków ochrony indywidualnej zakupił dla pracowników odzież roboczą oraz środki ochrony potrącając jednocześnie wartość zakupionych środków ochrony z wynagrodzenia pracowników.
Działanie pracodawcy było oczywiście niezgodne z przepisami (pomijając już dopuszczalność potrącenia), gdyż ww. środki ochrony ma zapewnić pracodawca, a koszt ich zakupu nie może być przerzucony na pracownika. Jedynie odzież robocza i obuwie robocze mogą być zakupione przez pracownika, ale również wtedy pracodawca rekompensuje pracownikowi koszty, wypłacając mu stosowny ekwiwalent.
Pracodawca oraz osoba kierująca pracownikami w zakładzie pracy muszą znać, w zakresie niezbędnym do wykonywania ciążących na nich obowiązków, przepisy o ochronie pracy, w tym przepisy oraz zasady bezpieczeństwa i higieny pracy.

5. Obowiązki związane z informowaniem o zagrożeniach oraz działaniach eliminujących te zagrożenia
Do istotnych obowiązków pracodawcy w zakresie BHP należy również przekazywanie pracownikom informacji o:
1) zagrożeniach dla zdrowia i życia występujących w zakładzie pracy, na poszczególnych stanowiskach pracy i przy wykonywanych tam pracach, w tym o zasadach postępowania w przypadku awarii i innych sytuacji zagrażających zdrowiu i życiu pracowników;
2) działaniach ochronnych i zapobiegawczych podjętych w celu wyeliminowania lub ograniczenia zagrożeń, o których mowa w pkt 1;
3) pracownikach wyznaczonych do:
a) udzielania pierwszej pomocy,
b) wykonywania czynności w zakresie ochrony przeciwpożarowej i ewakuacji pracowników.

Informacja o pracownikach, których wyznaczono do udzielania pierwszej pomocy lub do wykonywania zadań z zakresu ochrony przeciwpożarowej, musi zawierać:
1) imię i nazwisko wyznaczonego pracownika,
2) miejsce wykonywania pracy,
3) numer telefonu służbowego lub innego środka komunikacji elektronicznej.
6. Współdziałanie pracodawców w zakresie realizacji zasad BHP

Ustawodawca przewidział również sytuację, gdy w tym samym miejscu, jednocześnie wykonują pracę pracownicy zatrudnieni przez innych pracodawców. W takiej sytuacji, tacy pracodawcy są zobowiązani:
1) współpracować ze sobą;
2) wyznaczyć koordynatora sprawującego nadzór nad bezpieczeństwem i higieną pracy wszystkich pracowników zatrudnionych w tym samym miejscu;
3) ustalić zasady współdziałania uwzględniające sposoby postępowania w przypadku wystąpienia zagrożeń dla zdrowia lub życia pracowników;
4) informować siebie nawzajem oraz pracowników lub ich przedstawicieli o działaniach w zakresie zapobiegania zagrożeniom zawodowym występującym podczas wykonywanych przez nich prac.
Wyznaczenie koordynatora sprawującego nadzór nad BHP, nie powoduje jednak, zwolnienia poszczególnych pracodawców z obowiązku zapewnienia bezpieczeństwa i higieny pracy zatrudnionym u nich pracownikom.
7. Obowiązek informacyjny pracodawcy rozpoczynającego działalność

Przed każdym pracodawcą rozpoczynającym działalność spoczywa obowiązek informacyjny. Otóż zgodnie z art. 209 § 1 k.p. pracodawca, który rozpoczyna działalność jest obowiązany, w terminie 30 dni od dnia, w którym rozpoczęto działalność, zawiadomić na piśmie właściwego okręgowego inspektora pracy i właściwego państwowego inspektora sanitarnego o miejscu, rodzaju i zakresie prowadzonej działalności. Pod pojęciem rozpoczęcia działalności należy rozumieć dopiero zatrudnienie pierwszego pracownika, a nie zarejestrowanie podmiotu w odpowiednim rejestrze, czy też rozpoczęcie produkcji. Tak – Komentarz do art. 209 kodeksu pracy R. Celeda, E. Chmielek-Łubińska, L. Florek, G. Goździewicz, A. Hintz, A. Kijowski, Ł. Pisarczyk, J. Skoczyński, B. Wagner, T. Zieliński, Kodeks pracy. Komentarz, LEX, 2009, wyd. V.

Przykład
Pracodawca otworzył zakład produkcyjny w Górze Kalwarii. Gmina Góra Kalwaria mieści się na obszarze działania okresowego inspektora pracy w Warszawie (dla obszaru województwa mazowieckiego) zgodnie z przepisami ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 2007 r. Nr 89, poz. 589 z późn. zm.) oraz na obszarze działania Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Piasecznie z/s w Chylicach, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (tekst jedn.: Dz. U. z 2006 r. Nr 122, poz. 851 z późn. zm.).
Temu samemu obowiązkowi musi uczynić zadość pracodawca, jeżeli zmianie ulega miejsce, rodzaj lub zakres prowadzonej działalności. Obowiązek ten, powstaje wtedy gdy dotyczy to zmiany technologii lub profilu produkcji, jeżeli zmiana technologii może powodować zwiększenie zagrożenia dla zdrowia pracowników.

Oprócz ww. obowiązku wiążącego z mocy prawa, pracodawca prowadzący działalność powodującą szczególne zagrożenia dla zdrowia lub życia pracowników może zostać zobligowany przez właściwego okręgowego inspektora pracy lub właściwego państwowego inspektora sanitarnego pracodawcę do okresowej aktualizacji złożonej informacji.

8. Obowiązki związane z ochroną przeciwpożarową i organizowaniem pierwszej pomocy
Stosownie do postanowień kontrowersyjnego i mającego się wkrótce zmienić art. 2091 § 1 k.p. pracodawca jest obowiązany:
1) zapewnić środki niezbędne do udzielania pierwszej pomocy w nagłych wypadkach, zwalczaniu pożaru i ewakuacji pracowników;
2) wyznaczyć pracowników do:
a) udzielania pierwszej pomocy,
b) wykonywania działań w zakresie zwalczania pożarów i ewakuacji pracowników,
3) zapewnić łączność ze służbami zewnętrznymi wyspecjalizowanymi w szczególności w zakresie udzielania pierwszej pomocy w nagłych wypadkach, ratownictwa medycznego oraz ochrony przeciwpożarowej.

Ustawodawca nie narzucił jednak pracodawcom jakichś szczegółowych warunków lub zasad wypełnienia powyższego obowiązku. Zamiast kazuistycznej regulacji przyjęto, iż działania, te powinny być dostosowane do rodzaju i zakresu prowadzonej działalności, liczby zatrudnionych pracowników i innych osób przebywających na terenie zakładu pracy oraz rodzaju i poziomu występujących zagrożeń. Również liczba pracowników wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy oraz wykonywania czynności w zakresie ochrony przeciwpożarowej i ewakuacji pracowników, ich szkolenie oraz wyposażenie powinny być uzależnione od rodzaju i poziomu występujących zagrożeń.
W przypadku zatrudnienia przez pracodawcę wyłącznie pracowników młodocianych lub niepełnosprawnych - działania w zakresie zwalczania pożarów i ewakuacji pracowników może wykonywać sam pracodawca.

9. Informowanie o zagrożeniach
Ustawodawca przewidział po stronie pracodawcy obowiązki w zakresie ochrony pracowników przez potencjalnym jak i bezpośrednim niebezpieczeństwem dla ich zdrowia lub życia. Mianowicie w przypadku możliwości wystąpienia zagrożenia dla zdrowia lub życia pracodawca jest obowiązany:
1) niezwłocznie poinformować pracowników o tych zagrożeniach oraz podjąć działania w celu zapewnienia im odpowiedniej ochrony;
2) niezwłocznie dostarczyć pracownikom instrukcje umożliwiające, w przypadku wystąpienia bezpośredniego zagrożenia, przerwanie pracy i oddalenie się z miejsca zagrożenia w miejsce bezpieczne.

W razie wystąpienia bezpośredniego zagrożenia dla zdrowia lub życia pracodawca jest obowiązany:
1) wstrzymać pracę i wydać pracownikom polecenie oddalenia się w miejsce bezpieczne;
2) do czasu usunięcia zagrożenia nie wydawać polecenia wznowienia pracy.
Pracodawca jest obowiązany umożliwić pracownikom, w przypadku wystąpienia bezpośredniego zagrożenia dla ich zdrowia lub życia albo dla zdrowia lub życia innych osób, podjęcie działań w celu uniknięcia niebezpieczeństwa - nawet bez porozumienia z przełożonym - na miarę ich wiedzy i dostępnych środków technicznych. Pracownicy, którzy podjęli działania ratunkowe nie mogą ponosić jakichkolwiek niekorzystnych konsekwencji tych działań, pod warunkiem że nie zaniedbali swoich obowiązków.

10. Odpowiedzialność
Pracodawca w związku z zaniedbaniami w zakresie stosowania przepisów lub zasad BHP ponosi również odpowiedzialność za wykroczenia przeciw prawom pracowników. Otóż każdy kto, będąc odpowiedzialnym za stan bezpieczeństwa i higieny pracy albo kierując pracownikami lub innymi osobami fizycznymi, nie przestrzega przepisów lub zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, podlega karze grzywny od 1000 zł do 30.000 zł. Ta sama kara grozi temu, kto:
1) wbrew obowiązkowi nie zawiadamia w terminie 30 dni właściwego okręgowego inspektora pracy i właściwego państwowego inspektora sanitarnego o miejscu, rodzaju, zakresie prowadzonej działalności, jak również o zmianie miejsca, rodzaju i zakresu prowadzonej działalności oraz o zmianie technologii, jeżeli zmiana technologii może powodować zwiększenie zagrożenia dla zdrowia pracowników;
2) wbrew obowiązkowi nie zapewnia, aby budowa lub przebudowa obiektu budowlanego albo jego części, w których przewiduje się pomieszczenia pracy, była wykonywana na podstawie projektów uwzględniających wymagania bezpieczeństwa i higieny pracy, pozytywnie zaopiniowanych przez uprawnionych rzeczoznawców;
3) wbrew obowiązkowi wyposaża stanowiska pracy w maszyny i inne urządzenia techniczne, które nie spełniają wymagań dotyczących oceny zgodności;
4) wbrew obowiązkowi dostarcza pracownikowi środki ochrony indywidualnej, które nie spełniają wymagań dotyczących oceny zgodności;
5) wbrew obowiązkowi stosuje:
a) materiały i procesy technologiczne bez uprzedniego ustalenia stopnia ich szkodliwości dla zdrowia pracowników i bez podjęcia odpowiednich środków profilaktycznych,
b) substancje i preparaty chemiczne nieoznakowane w sposób widoczny i umożliwiający ich identyfikację,
c) niebezpieczne substancje i niebezpieczne preparaty chemiczne nieposiadające kart charakterystyki tych substancji, a także opakowań zabezpieczających przed ich szkodliwym działaniem, pożarem lub wybuchem;
6) wbrew obowiązkowi nie zawiadamia właściwego okręgowego inspektora pracy, prokuratora lub innego właściwego organu o śmiertelnym, ciężkim lub zbiorowym wypadku przy pracy oraz o każdym innym wypadku, który wywołał wymienione skutki, mającym związek z pracą, jeżeli może być uznany za wypadek przy pracy, nie zgłasza choroby zawodowej albo podejrzenia o taką chorobę, nie ujawnia wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, albo przedstawia niezgodne z prawdą informacje, dowody lub dokumenty dotyczące takich wypadków i chorób;
7) nie wykonuje w wyznaczonym terminie podlegającego wykonaniu nakazu organu Państwowej Inspekcji Pracy;
8) utrudnia działalność organu Państwowej Inspekcji Pracy, w szczególności uniemożliwia prowadzenie wizytacji zakładu pracy lub nie udziela informacji niezbędnych do wykonywania jej zadań;
9) bez zezwolenia właściwego inspektora pracy dopuszcza do wykonywania pracy lub innych zajęć zarobkowych przez dziecko do ukończenia przez nie 16 roku życia.

11. Poszczególne obowiązki pracodawcy związane z BHP
Wśród szczegółowych obowiązków spoczywających na pracodawcy, związanych z zapewnieniem bezpiecznych i higienicznych warunków pracy można wymienić:
1. Obowiązek zapewnienia, aby budowa lub przebudowa obiektu budowlanego, w którym przewiduje się pomieszczenia pracy, była wykonywana na podstawie projektów uwzględniających wymagania bezpieczeństwa i higieny pracy, pozytywnie zaopiniowanych przez uprawnionych rzeczoznawców, zgodnie z przepisami rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 grudnia 2007 r. w sprawie rzeczoznawców do spraw bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz. U. Nr 247, poz. 1835). Pracodawca powinien zadbać, aby obiekt budowlany, w którym znajdują się pomieszczenia pracy, spełniał wymagania dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy. Pracodawca musi również zapewnić pomieszczenia pracy odpowiednie do rodzaju wykonywanych prac i liczby zatrudnionych pracowników. Pracodawca jest wreszcie zobowiązany utrzymywać obiekty budowlane i znajdujące się w nich pomieszczenia pracy, a także tereny i urządzenia z nimi związane w stanie zapewniającym bezpieczne i higieniczne warunki pracy.
2. Obowiązek zapewnienia bezpiecznego stanowiska pracy. Stanowiska pracy powinny być urządzone stosownie do rodzaju wykonywanych na nich czynności oraz psychofizycznych właściwości pracowników. Zaniedbanie obowiązku zapewnienia pracownikom bezpiecznego stanowiska pracy uzasadnia odpowiedzialność pracodawcy na zasadzie winy – tak w wyroku SN z dnia 14 września 2000 r., II UKN 207/00, OSNP 2002, nr 8, poz. 191.
3. Obowiązek zapewnienia, aby maszyny i inne urządzenia techniczne stosowane u danego pracodawcy umożliwiały zachowanie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. Maszyny i urządzenia mają w szczególności zabezpieczać pracownika przed:
a) urazami,
b) działaniem niebezpiecznych substancji chemicznych,
c) porażeniem prądem elektrycznym,
d) nadmiernym hałasem,
e) działaniem drgań mechanicznych i promieniowania oraz szkodliwym i niebezpiecznym działaniem innych czynników środowiska pracy
f) uwzględniać zasady ergonomii
4. Po stronie pracodawcy istnieje również obowiązek wyposażenia maszyn i innych urządzeń technicznych nie spełniających ww. wymagań w odpowiednie zabezpieczenia. Podobnie musi postępować pracodawca w przypadku stosowania w zakładzie zwykłych narzędzi pracy. Również narzędzia wykorzystywane do pracy, muszą umożliwiać zachowanie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. Podkreślił to SN w wyroku z dnia 16 marca 1999 r., II UKN 522/98, OSNP 2000, nr 9, poz. 374. W orzeczeniu tym, SN wyjaśnił, że „do obowiązków pracodawcy należy dostarczenie pracownikowi sprawnych i bezpiecznych narzędzi pracy, więc wydanie pracownikowi niesprawnej drabiny i tolerowanie przez przełożonych jej używania, gdy przyczyniło się do wypadku przy pracy, stanowi podstawę do przyjęcia winy pracodawcy (art. 415 KC).”
5. Obowiązek ochrony pracowników przed promieniowaniem jonizującym, pochodzącym ze źródeł sztucznych i naturalnych, występujących w środowisku pracy.
6. Obowiązek podejmowania działań zapobiegających niebezpieczeństwu przez pracodawcę prowadzącego działalność, która stwarza możliwość wystąpienia nagłego niebezpieczeństwa dla zdrowia lub życia pracowników. Taki pracodawca musi zapewnić:
a) odpowiednie do rodzaju niebezpieczeństwa urządzenia i sprzęt ratowniczy oraz ich obsługę przez osoby należycie przeszkolone;
b) udzielenie pierwszej pomocy poszkodowanym.
7. Obowiązek zapewnienia, aby prace, przy których istnieje możliwość wystąpienia szczególnego zagrożenia dla zdrowia lub życia ludzkiego, były wykonywane przez co najmniej dwie osoby, w celu zapewnienia asekuracji. Obecnie wykaz takich prac określa pracodawca.

Przykład
Pracodawca w wykazie prac wymagających asekuracji, które muszą być wykonywane przez co najmniej dwie osoby wyszczególnił prace na wysokości powyżej 2 m w sytuacji, gdy konieczne jest stosowanie środków ochrony indywidualnej przed upadkiem z wysokości.
8. Obowiązek przeprowadzenia oceny i dokumentowania ryzyka zawodowego związanego z wykonywaną pracą oraz stosowania niezbędnych środków profilaktycznych zmniejszających to ryzyko. Z powyższym łączy się wymaganie poinformowania pracowników o ryzyku zawodowym, które wiąże się z wykonywaną pracą, oraz o zasadach ochrony przed zagrożeniami. W wyroku z dnia 2 października 2002 r., II SA/Wr 319/00, Pr. Pracy 2003, nr 2, poz. 38, NSA we Wrocławiu, wyjaśnił, iż „Przewidziany w art. 226 Kodeksu pracy obowiązek informowania pracowników o ryzyku zawodowym dotyczy każdego pracownika, niezależnie od rodzaju zajmowanego stanowiska.”
Wagę obowiązku pracodawcy polegającego na informowaniu pracowników o istniejących zagrożeniach podkreśla także Sąd Najwyższy. W wyroku z dnia 4 listopada 2008 r., II PK 100/08, LEX nr 479323, przyjął iż „odpowiedzialność pracodawcy na zasadzie winy za skutki wypadku przy pracy uwarunkowana jest wykazaniem, iż w konkretnych okolicznościach faktycznych praca została zorganizowana nieprawidłowo, co w konsekwencji doprowadziło do wypadku, albo że istniejące realnie zagrożenia przy jej wykonywaniu nie zostały rozpoznane przez pracodawcę, wobec czego pracownik nie miał o nich żadnej wiedzy, czy też takie zagrożenia nie zostały zniwelowane, co naraziło na szwank zdrowie, bądź życie pracownika.”
9. Obowiązek stosowania środków zapobiegających chorobom zawodowym i innym chorobom związanym z wykonywaną pracą. Do pracodawcy należy w szczególności:
a) utrzymywanie w stanie stałej sprawności urządzeń ograniczających lub eliminujących szkodliwe dla zdrowia czynniki środowiska pracy oraz urządzeń służących do pomiarów tych czynników;
b) przeprowadzanie, na jego koszt, badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia, rejestrowanie i przechowywanie wyników tych badań i pomiarów oraz udostępnianie ich pracownikom.
10. Obowiązek skierowania pracowników na badania a także przechowywania orzeczenia wydanego na podstawie badań lekarskich:
a) wstępnych
b) okresowych
c) kontrolnych

Z obowiązkiem kierowania pracowników na właściwe badania łączy się zakaz dopuszczenia pracownika do pracy bez poddania się właściwym badaniom.
11. Obowiązek przeniesienia pracownika do innej pracy nie narażającej go na działanie czynnika, który wywołał objawy wskazujące na powstawanie choroby zawodowej. Pracodawca przenosi pracownika na podstawie orzeczenia lekarskiego, w terminie i na czas określony w orzeczeniu o chorobie zawodowej. Warto w tym miejscu nadmienić, iż przeniesienie do innej pracy jest dla pracownika wiążące. Otóż „przeniesienie pracownika do innej pracy w trybie art. 230 KP należy traktować jako polecenie, którego odmowa może być uznana za ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych (art. 52 § 1 pkt 1 KP).” Tak wypowiedział się SN w wyroku z dnia 1 stycznia 1999 r., I PKN 425/99, OSNP 2001, nr 8, poz. 263.
12. Obowiązek przeniesienia pracownika, który stał się niezdolny do wykonywania dotychczasowej pracy wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej i nie został uznany za niezdolnego do pracy, do innej odpowiedniej pracy. Pracodawca przenosi pracownika na podstawie orzeczenia lekarskiego.
13. Obowiązek zapewnienia pracownikom zatrudnionym w warunkach szczególnie uciążliwych, nieodpłatnie, odpowiednich posiłków i napojów, jeżeli jest to niezbędne ze względów profilaktycznych.
14. Obowiązek zapewnienia pracownikom odpowiednich urządzeń higieniczno-sanitarnych oraz dostarczenia niezbędnych środków higieny osobistej. Przy tym, obowiązek pracodawcy polegający na zapewnieniu pracownikom odpowiednich urządzeń higieniczno-sanitarnych nie może być uzależniony od jego warunków ekonomiczno-finansowych. Tak w wyroku NSA we Wrocławiu z dnia 4 marca 1997 r., II SA/Wr 1133/96, Pr. Pracy 1998, nr 4, poz. 39.
15. Obowiązki związane z wypadkiem przy pracy:
a) podjęcia niezbędnych działania eliminujących lub ograniczających zagrożenie;
b) zapewnienia udzielenie pierwszej pomocy osobom poszkodowanym;
c) ustalenia w przewidzianym trybie okoliczności i przyczyn wypadku;
d) zastosowania odpowiednich środków zapobiegających podobnym wypadkom;
e) zawiadomienie właściwego okręgowego inspektora pracy i prokuratora o śmiertelnym, ciężkim lub zbiorowym wypadku przy pracy oraz o każdym innym wypadku, który wywołał wymienione skutki, mającym związek z pracą, jeżeli może być uznany za wypadek przy pracy;
f) prowadzenie rejestru wypadków przy pracy;
g) przechowywanie protokołu ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku przy pracy wraz z pozostałą dokumentacją powypadkową przez okres 10 lat.
16. Obowiązki związane z rozpoznaniem choroby zawodowej:
a) niezwłoczne zgłoszenie właściwemu państwowemu inspektorowi sanitarnemu i właściwemu okręgowemu inspektorowi pracy każdego przypadku podejrzenia choroby zawodowej;
b) ustalenie przyczyny powstania choroby zawodowej oraz charakteru i rozmiaru zagrożenia tą chorobą, działając w porozumieniu z właściwym państwowym inspektorem sanitarnym;
c) przystąpienie do usunięcia czynników powodujących powstanie choroby zawodowej i zastosowanie innych niezbędnych środków zapobiegawczych,
d) zapewnienie realizacji zaleceń lekarskich;
e) prowadzenie rejestru obejmującego przypadki stwierdzonych chorób zawodowych i podejrzeń o takie choroby;
f) przesłanie zawiadomienia o skutkach choroby zawodowej do instytutu medycyny pracy oraz do właściwego państwowego inspektora sanitarnego. Samo zatrudnienie pracownika w warunkach, które stwarzają większe niż zwykle zagrożeniem powstania u pracownika choroby zawodowej nie jest zakazane. Zatrudnienie pracownika w takich warunkach rodzi jedynie po stronie pracodawcy obowiązek objęcia pracowników wzmożoną ochroną, nie jest natomiast podstawą samo w sobie do pociągnięcia pracodawcy do odpowiedzialności odszkodowawczej – tak w wyroku SA w Szczecinie z dnia 21 października 2008 r., III APa 11/08, LEX nr 468594.
17. Obowiązek przeszkolenia pracownika w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy przed dopuszczeniem go do pracy oraz prowadzenie okresowych szkoleń w tym zakresie. Obowiązek poddania się przez pracodawcę szkoleniu w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy w zakresie niezbędnym do wykonywania ciążących na nim obowiązków.
18. Obowiązek zaznajamiania pracowników z przepisami i zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy dotyczącymi wykonywanych przez nich prac.
19. Obowiązek wydawania szczegółowych instrukcji i wskazówki dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowiskach pracy. Ważne jest jednak, to na co zwrócił uwagę NSA we Wrocławiu w wyroku z dnia 17 lutego 1999 r., II SA/Wr 935/98, Pr. Pracy 1999, nr 10, poz. 41, że „obowiązek wydania przez pracodawcę szczegółowych instrukcji i wskazówek w zakresie BHP na stanowiskach pracy dotyczy wszystkich stanowisk pracy, również tych, które nie wiążą się z wykonywaniem pracy w jednym i tym samym miejscu.”
20. Obowiązki związane z zapewnieniem środków ochrony indywidualnej.
1) Obowiązek dostarczenia pracownikowi środków ochrony indywidualnej (spełniających wymagania dotyczące oceny zgodności) zabezpieczających przed działaniem niebezpiecznych i szkodliwych dla zdrowia czynników występujących w środowisku pracy oraz informować go o sposobach posługiwania się tymi środkami. Niedbalstwo pracodawcy w tym zakresie może skutkować jego odpowiedzialnością. Otóż w wyroku z dnia 11 maja 2005 r., III CK 652/04, LEX nr 151668, SN stwierdził, że „zaniedbania w zakresie zaopatrzenia pracowników placówek służby zdrowia w stosowny sprzęt umożliwiający wyeliminowanie lub istotne zmniejszenie ryzyka zakażenia wirusowym zapaleniem wątroby winny być traktowane jako zaniechanie zawinione przez organy takich placówek, a indywidualne przypisanie winy poszczególnym osobom, za stan taki odpowiedzialnym, nie jest konieczne dla przyjęcia odpowiedzialności pracodawcy za skutki rozstroju zdrowia pracownika będącego wynikiem takiego zakażenia.”
2) Obowiązek dostarczenia pracownikowi odzieży i obuwia roboczego, spełniających wymagania określone w Polskich Normach:
a) jeżeli odzież własna pracownika może ulec zniszczeniu lub znacznemu zabrudzeniu,
b) ze względu na wymagania technologiczne, sanitarne lub bezpieczeństwa i higieny pracy.
3) Obowiązek zapewnienia, aby stosowane środki ochrony indywidualnej oraz odzież i obuwie robocze posiadały właściwości ochronne i użytkowe, oraz zapewnienia prania, konserwacji, naprawy, odpylania i odkażania środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia.
4) Obowiązek zapewnienia, aby środki ochrony indywidualnej oraz odzież i obuwie robocze, które w wyniku stosowania w procesie pracy uległy skażeniu środkami chemicznymi lub promieniotwórczymi albo materiałami biologicznie zakaźnymi, były przechowywane wyłącznie w miejscu przez niego wyznaczonym.
5) Obowiązek utworzenia służby bezpieczeństwa i higieny pracy przez pracodawcę zatrudniającego więcej niż 100 pracowników. Na pracodawcy zatrudniającym do 100 pracowników spoczywa obowiązek powierzenia wykonywania zadań służby BHP pracownikowi zatrudnionemu przy innej pracy.
6) Obowiązek konsultowania z pracownikami lub ich przedstawicielami wszystkich działań związanych z BHP. Pracodawca zatrudniający więcej niż 250 pracowników powinien powołać komisję BHP, jako swój organ doradczy i opiniodawczy.


12. Prawa pracodawcy z zakresu BHP
Po stronie pracodawcy więcej jest znacznie obowiązków niż praw. Wskazuje na to nawet tytuł rozdziału I, działu X k.p. – „podstawowe obowiązki pracodawcy”, w odróżnieniu do rozdziału II, który ustawodawca zatytułował „prawa i obowiązki pracownika”. Uprawnienia pracodawcy mogą wypływać z obowiązków pracodawcy, gdyż przykładowo kontrolowanie przez pracodawcę stosowania się przez pracowników do przepisów BHP wpływa przecież na ogólne bezpieczeństwo w zakładzie pracy.
Pracodawca ma prawo:
1. Nadzorować i kontrolować przestrzeganie przez pracowników przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy.
2. Wymagać, aby pracownicy przestrzegali przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy.
3. Stosować w stosunku do pracowników naruszających zasady BHP, kary porządkowe.
4. W jaskrawych przypadkach naruszenia przepisów BHP przez pracowników pracodawca może wypowiedzieć a nawet rozwiązać umowę o pracę.

Kamil Szymański 31.08.09
Zobacz wszystkie materiały pochodzące z:
Skomentowano 0 razy
Zapisz się na bezpłatny Newsletter BHP

Wyświetlanie listy artykułów

Nie znaleziono żadnych artykułów.
Średnia ocena artykułu (oddanych głosów: 0)

Aktualności - BHP

Polecane lektury

Polecamy: