Dekalog ergonomii w biurze- oświetlenie

Dobre oświetlenie to podstawa dobrego widzenia. Co prawda ekrany monitorów komputerowych świecą własnym światłem, jednak zarówno ze względu na obciążenie układu mięśniowo-szkieletowego, jak i narządu wzroku, jakość oświetlenia stanowiska pracy przy komputerze odgrywa niezwykle istotną rolę. Problemy związane z oświetleniem stanowiska komputerowego dotyczą kilku elementów – przede wszystkim natężenia (za ciemno, za jasno), równomierności, wielkości kontrastów, odblasków i olśnień czy jakości oddawania barw. Nie ma dowodów na to, że niewłaściwe oświetlenie prowadzi do pogarszania się wzroku, jest natomiast pewne, że w takich warunkach wzrok męczy się bardziej, niż w przypadku pracy w pomieszczeniu charakteryzującym się poprawnymi warunkami oświetleniowymi. Na pewno również złe oświetlenie powoduje konieczność przyjmowania niekorzystnych fizjologicznie pozycji ciała, które można uznać zwykle za wymuszone (brak możliwości wykonywania zadania w pozycji naturalnej).
articleImage: Dekalog ergonomii w biurze- oświetlenie fot. Thinkstock
Bardzo dobrym przykładem podobnego zachowania się człowieka jest próba napisania sms-a podczas przebywania na nasłonecznionej powierzchni. O ile jednak osoba wykonująca taką czynność może (i z reguły to wykonuje) się sama obracać i manewrować niemal dowolnie małym telefonem komórkowym, o tyle na stanowisku komputerowym jedynym wyjściem z sytuacji jest pochylanie się i skręcanie tak tułowia, jak i głowy. Oczywiście, powstają coraz lepsze matryce ułatwiające pracę w trudniejszych warunkach oświetleniowych (zwłaszcza w przypadku notebooków), ale i tak problem dyskomfortu pozostaje.

1. Światło w przepisach zamknięte
O randze problemu dobrego oświetlenia (nie tylko zresztą na stanowiskach komputerowych) świadczy umieszczenie odpowiednich przepisów na ten temat w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm.) – dalej r.b.h.p. i zobowiązanie pracodawcy do zapewnienia:
•oświetlenia elektrycznego w porze nocnej lub jeżeli oświetlenie dzienne jest niewystarczające (§ 10 ust. 1 r.b.h.p.);
•oświetlenia dziennego w pomieszczeniach stałej pracy, chyba że jest to niemożliwe lub niewskazane ze względu na technologię produkcji, a na stosowanie oświetlenia wyłącznie elektrycznego pracodawca uzyskał zgodę właściwego państwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego wydaną w porozumieniu z okręgowym inspektorem pracy (§ 25).

Oświetlenie dzienne powinno być dostosowane do rodzaju wykonywanych prac i wymaganej dokładności, a niezależnie od niego należy zapewnić oświetlenie elektryczne (§ 26 r.b.h.p.). Parametry oświetlenia powinny być zgodne z Polskimi Normami.
Sposób realizacji podstawowego oświetlenia naturalnego przewidziany jest m.in. w rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz. U. Nr 85, poz. 690 z późn. zm.), zgodnie z którym w pomieszczeniu przeznaczonym na pobyt ludzi stosunek powierzchni okien, liczonej w świetle ościeżnic, do powierzchni podłogi powinien wynosić co najmniej 1:8 (§ 57).
Z kolei rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 1 grudnia 1998 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowiskach wyposażonych w monitory ekranowe (Dz. U. Nr 148, poz. 973) – dalej r.b.h.m.e. wprost stanowi, że oświetlenie powinno zapewniać komfort pracy wzrokowej, m.in. poziom natężenia oświetlenia powinien spełniać wymagania Polskich Norm. Szczególną zaś uwagę należy zwrócić na ograniczenie olśnienia bezpośrednio od opraw (w tym oświetlenia miejscowego), okien, przezroczystych lub półprzezroczystych ścian albo jasnych płaszczyzn pomieszczenia oraz olśnienia odbiciowego od ekranu monitora (również odpowiednie ustawienie ekranu), w szczególności przez stosowanie odpowiednich opraw oświetleniowych, instalowanie żaluzji lub zasłon w oknach.
Minimalne wartości natężenia oświetlenia zawarte są w normie PN-EN 12464-1:2003. Technika świetlna. Oświetlenie miejsc pracy. Część 1: Miejsca pracy wewnątrz pomieszczeń i wynoszą dla pomieszczeń biurowych podczas pisania ręcznego, obsługiwania klawiatury, czytania, przetwarzania danych i na stanowiskach komputerowego wspomagania projektowania (CAD) 500 lx.

2. Zobacz świat(ło)
Jak w praktyce zrealizować te wymagania? Przede wszystkim zwrócić uwagę na natężenie oświetlenia i eliminację, a przynajmniej minimalizację odblasków. Powszechnie wiadomo, że najlepszym rodzajem oświetlenia jest oświetlenie naturalne, słoneczne. Najlepszym w sensie m.in. subiektywnego odczucia i niskich „kosztów eksploatacji”. Rozproszone światło słoneczne w dni pochmurne nie stwarza większych problemów (poza okresem jesiennym i zimowym, gdy jest po prostu niewystarczające). Gorzej sytuacja przedstawia się w jasne dni słoneczne, zwłaszcza latem niezbędne staje się ograniczenie ilości światła wpadającego do pokoju (samego światła i ciepła, jakie ono ze sobą niesie). Konieczne więc jest zazwyczaj zastosowanie różnych wybiegów technicznych – markiz, osłon nad oknami czy pionowych lub poziomych żaluzji. Niekiedy wygodnym rozwiązaniem mogą być metalizowane lub półprzepuszczalne szyby okienne, ale one z kolei ograniczają „dopływ” światła naturalnego również w dni zachmurzone. Ograniczenie niekorzystnego wpływu nadmiernego, bezpośredniego nasłonecznienia, a także odblasków i olśnień z nim związanych uzyskać można dzięki właściwemu ustawieniu monitora. Zasada ergonomii jest w tym przypadku jasna – monitor powinien stać bokiem do okna, nigdy przodem ani tyłem. Jeżeli jest to możliwe, warto ustawiać monitor w ten sposób, aby okna znajdowały się po stronie ręki niedominującej, wówczas nie będzie ona kładła cienia na powierzchnię papieru, na której piszemy ręcznie, bo takie sytuacje również się zdarzają.

Podobne zasady obowiązują w przypadku ogólnego oświetlenia sztucznego. Monitory ustawiamy w ten sposób, aby na ekranach nie powstawały odblaski – odbite obrazy opraw oświetleniowych. Obecnie na rynku nie ma już praktycznie opraw (poza, oczywiście, specjalnymi), które emitowałyby światło w sposób bardzo kierunkowy, ułatwiający powstawanie odblasków. Tym niemniej warto zamiast typowego oświetlenia bezpośredniego (np. od opraw umieszczonych na suficie wysyłających światło prosto na stanowiska pracy) zastosować oświetlenie pośrednie (odbite od powierzchni sufitu lub ścian). Oświetlenie pośrednie lub mieszane (pośrednie i bezpośrednie) daje światło rozproszone, równomierne, pozwalające na uniknięcie nadmiernych kontrastów.
Czasem konieczne staje się doświetlenie pewnych powierzchni w obrębie stanowiska pracy – np. trudno czytelnych dokumentów źródłowych (mała czcionka, niewielki kontrast pomiędzy znakami i tłem). W takich sytuacjach niezbędne staje się wykorzystanie lamp oświetlenia miejscowego. I w tym przypadku należy pamiętać o wspomnianych wyżej zasadach – takim ustawieniu lampy, aby ona sama nie „raziła w oczy” ani też nie powodowała olśnienia. Kupując lampę do oświetlenia miejscowego, warto jest zwrócić uwagę na dwie jej cechy – oprawę, która powinna zabezpieczać przed olśnieniami i samo źródło światła. To ostatnie może bowiem (mimo małej, np. 40-watowej, mocy) powodować nadmierne grzanie niektórych obszarów stanowiska. Nie należy więc stosować w takich przypadkach zwykłych żarówek czy lamp halogenowych, a raczej lampy energooszczędne, świetlówki miniaturowe. Bardzo dobrym rozwiązaniem są lampy wykorzystujące diody elektroluminescencyjne (LED), najtańsze w eksploatacji, wytwarzające niewiele ciepła i coraz bardziej wydajne świetlnie. Rozwój techniki LED powoduje zresztą coraz szersze ich wykorzystanie również jako źródeł oświetlenia ogólnego.

3. Kolory świat(ł)a
Dla szeroko rozumianej jakości oświetlenia (w szczególności, gdy niezbędna jest dobra rozróżnialność barw) istotna jest temperatura barwowa źródeł światła, ale także kolor ścian, mebli i żaluzji. Kombinacje tych kolorów mogą stworzyć oświetlenie wiernie oddające barwy, bliskie naturalnym, ciepłe, przyjemne, zimne, a nawet po prostu nie do wytrzymania. Jednak odpowiedni dobór barw, poza szczególnymi przypadkami, jest raczej kwestią indywidualnych, niejednokrotnie bardzo subiektywnych odczuć użytkowników.

Z pewnością jednak nie do przecenienia dla jakości oświetlenia jest ogólna aranżacja pomieszczenia obejmująca m.in. meble i inne elementy wystroju wnętrza. Przepisy r.b.h.m.e. wskazują, że powierzchnia komputerowego stołu roboczego powinna być jasna i matowa (unikanie odblasków). Ta zasada powinna dotyczyć także pozostałych mebli i innych powierzchni w pomieszczeniu. Tymczasem zdarzają się przypadki celowego olśnienia (w innym znaczeniu tego słowa) klientów dzięki wykorzystaniu lśniących podłóg, mebli i ścian na wysoki połysk, dużej liczby błyszczących szklanych tafli (ścianki i drzwi wewnętrzne). Efekt jest rzeczywiście oszałamiający i niezbyt uciążliwy – dla klienta korzystającego z biura kilka minut. Gorzej z pracownikami, którzy w tych warunkach muszą spędzać kilka godzin, zachowując efektywność pracy, sprawność obsługi klientów i będąc przy tym po prostu uprzejmymi.
Jak z powyższych uwag widać, dobre oświetlenie w biurze to problem dosyć złożony. Często, zwłaszcza gdy chcemy uzyskać ciekawy wizualnie efekt bez niekorzystnych skutków dla pracowników, warto jest skorzystać z usług wyspecjalizowanych projektantów oświetlenia. Pozwoli to z jednej strony uniknąć rażących błędów, z drugiej zaś – uzyskać ekonomiczne, efektywne, a w razie potrzeby nawet efektowne (i nieuciążliwe) oświetlenie. Trzeba także koniecznie pamiętać, że system oświetleniowy nie jest niezmiennym elementem biura. Zużyte źródła światła (przepalone żarówki, tętniące świetlówki) należy wymieniać na nowe, a oprawy oświetleniowe i okna powinny być regularnie czyszczone.

dr inż. Zbigniew Jóźwiak
Instytut Medycyny Pracy w Łodzi

Artykuł pochodzi z miesięcznika „Praca i Zdrowie”. Więcej na temat ergonomii znajdziesz tu i tu
Abc/Bhp 06.07.11
Zobacz wszystkie materiały pochodzące z:
Skomentowano 1 razy
Zapisz się na bezpłatny Newsletter BHP

Wyświetlanie listy artykułów

Nie znaleziono żadnych artykułów.
Średnia ocena artykułu (oddanych głosów: 0)

Aktualności - BHP

Polecane lektury

Polecamy: