Bezpieczne prace na wysokości

Problematyka bezpieczeństwa i ochrony zdrowia kształtowała się od zarania dziejów i dotyczyła przede wszystkim pracy. Rozwój techniki i technologii spowodował konieczność wprowadzenia systemowej ochrony pracy. Jako element niezbędnej regulacji prawnych została ona zapoczątkowana w pierwszej połowie XIX w. w Anglii.

articleImage: Bezpieczne prace na wysokości fot. Thinkstock

W Polsce już w 1928 r. Prezydent Rzeczypospolitej wydał rozporządzenie o bezpieczeństwie i higienie pracy (Dz. U. Nr 35, poz. 325), jednak nastawienie do ochrony pracy zmieniło się dopiero po II wojnie światowej. Od tego czasu ustanowiono wiele aktów prawnych dotyczących bhp w poszczególnych gałęziach przemysłu. Do najważniejszych z nich należały: rozporządzenie Ministrów: Pracy i Polityki Społecznej, Zdrowia, Przemysłu, Odbudowy, Administracji Publicznej oraz Ziem Odzyskanych z dnia 6 listopada 1946 r. o ogólnych przepisach dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz. U. Nr 62, poz. 344), ustawa z dnia 30 marca 1965 r. o bezpieczeństwie i higienie pracy (Dz. U. Nr 13, poz. 91) oraz ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm.). Ostatni z wymienionych obowiązuje od 1 stycznia 1975 r. i określa podstawowe prawa i obowiązki pracodawców i pracowników oraz wymagania dotyczące obiektów budowlanych i pomieszczeń pracy w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy.
Ważnym wydarzeniem mającym wpływ na zmiany w ochronie pracy było wejście Polski do Unii Europejskiej i dostosowanie polskiego prawa do dyrektyw unijnych w obszarze bezpieczeństwa i higieny pracy (m.in. dyrektywa ramowa Rady nr 89/391/EWG z dnia 12 czerwca 1989 r. w sprawie wprowadzenia środków w celu poprawy bezpieczeństwa i zdrowia pracowników w miejscu pracy, Dz. Urz. UE L 183 z 29.06.1989, s. 1 z późn. zm.). Zadaniem dyrektywy ramowej było ujednolicenie systemów prawnych państw członkowskich w sferze bezpieczeństwa i ochrony zdrowia podczas pracy. Znaczne różnice w tej dziedzinie mogłyby prowadzić do różnego poziomu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia oraz pozwalałaby na konkurencję kosztem bezpieczeństwa i zdrowia.
W preambule dyrektywy podkreślono m.in., że:
- pracownicy mogą być narażani na działanie niebezpiecznych czynników środowiska w miejscu pracy w czasie ich życia zawodowego,
- państwa członkowskie są odpowiedzialne za poprawę bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników w swoich krajach, co przy okazji powinno chronić zdrowie i bezpieczeństwo innych osób,
- zwiększanie bezpieczeństwa, doskonalenie higieny i ochrony zdrowia pracowników podczas pracy jest celem, który nie powinien być podporządkowany względom czysto ekonomicznym,
- pracodawcy powinni orientować się w najnowszych postępach nauki i techniki dotyczących projektowania miejsc pracy z uwzględnieniem niebezpieczeństw, jakie mogą się pojawiać, oraz powinni informować przedstawicieli pracowników w celu zapewnienia wyższego poziomu ochrony zdrowia pracowników i ich bezpieczeństwa, a także możliwości indywidualnej oceny przez zainteresowanych stopnia tej ochrony.
Problematyka bezpieczeństwa i ochrony zdrowia została ujęta w strategii Wspólnoty na lata 2007-2012. Obecnie Polska jako kraj członkowski realizuje politykę krajową w obszarze zapewnienia bezpieczeństwa i higieny pracy. W Strategii Rozwoju Kraju na lata 2007-2015, przyjętej przez polski rząd w 2006 r. uwzględniono poprawę bezpieczeństwa i higieny pracy poprzez następujące działania:
- kontynuowanie działań na rzecz tworzenia przyjaznego środowiska pracy,
- wspieranie inicjatyw w zakresie skutecznego zapobiegania i ograniczania ryzyka zawodowego w przedsiębiorstwach oraz rozwoju edukacji i szkoleń w dziedzinie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników,
- kontynuowanie działań dostosowujących warunki pracy w Polsce do standardów UE,
- zapewnianie odpowiednich standardów bezpieczeństwa i higieny pracy oraz standardów prawa.
1. Praca na wysokości jako praca szczególnie niebezpieczna na budowie
Budownictwo zalicza się do sektorów szczególnie niebezpiecznych. Współczesna budowa traktowana jest jako przestrzeń, w której realizowane są roboty budowlane wymagające zgromadzenia dużej liczby ludzi, maszyn i materiałów niezbędnych do wykonania obiektu budowlanego. Podczas prowadzenia robót budowlanych często dochodzi do wypadków powodowanych błędem ludzkim, organizacyjnym, czy też technicznym. Do najczęstszych przyczyn wypadków należy niewłaściwe zachowanie się pracownika podczas poruszania się
Prace na budowach prowadzone są na różnych powierzchniach. Przyjmując za poziom porównawczy poziom terenu (gruntu), mogą to być roboty prowadzone poniżej poziomu gruntu (w wykopach), na poziomie gruntu oraz powyżej jego poziomu. W każdym przypadku mogą występować prace na wysokości, np.:
 przy budowie lub rozbiórce budynków, hal produkcyjnych i innych obiektów,
 przy wykonywaniu izolacji termicznych na ścianach budynków, łącznie z czyszczeniem i zbijaniem tynków, ocieplaniem, tynkowaniem i malowaniem,
 na dachach (budowa, rozbiórka, prowadzenie napraw, sprzątanie),
 przy budowie, remontach i konserwacji mostów, kładek i estakad,
 na kominach (demontaż, ekspertyzy techniczne, prace konserwacyjne, remonty),
 na rurociągach, zbiornikach, silosach i innych konstrukcjach wielkogabarytowych (budowa, czyszczenie i malowanie),
 związane z usuwaniem nawisów śnieżno-lodowych, odśnieżaniem dachów, udrażnianiem z lodu rynien i rur spustowych,
 związane z czyszczeniem i myciem okien, świetlików, dachów i rynien,
 przy pielęgnacji i ścince drzew.
Prace budowlane na wysokości są często wykonywane w otwartej przestrzeni, przez co pracownik jest dodatkowo narażony na działanie warunków środowiskowych powodujących najczęściej:
 poślizgnięcie się na konstrukcji budowlanej (zwłaszcza stalowej) lub dachach oblodzonych, mokrych od deszczu albo zaśnieżonych,
 utratę równowagi na dachu na skutek podmuchu wiatru (np. w wyniku uderzenia arkuszem papy lub innym elementem pokrycia porwanym przez wiatr),
 potknięcie się i poślizgnięcie, a w konsekwencji wypadnięcie przez świetlik podczas odśnieżania dachu,
 upadek z rusztowania zewnętrznego lub konstrukcji budowlanych (również w czasie montażu i demontażu), podczas pracy w trudnych warunkach atmosferycznych (także na skutek podmuchów wiatru) lub po zmroku.
Pracą na wysokości w rozumieniu rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 169, poz. 1650 z późn. zm.) jest praca wykonywana na powierzchni znajdującej się na wysokości co najmniej 1 m nad poziomem podłogi lub ziemi. Do pracy na wysokości nie zalicza się pracy na powierzchni, niezależnie od wysokości, na jakiej się znajduje, jeżeli powierzchnia ta:
 osłonięta jest ze wszystkich stron do wysokości co najmniej 1,5 m pełnymi ścianami lub ścianami z oknami oszklonymi,
 wyposażona jest w inne stałe konstrukcje lub urządzenia chroniące pracownika przed upadkiem z wysokości.
Pracownicy wykonujący pracę na wysokości powinni być zabezpieczeni przed upadkiem z wysokości. Mogą to być zabezpieczenia zbiorowe i indywidualne środki ochrony.
Na powierzchniach wzniesionych na wysokość powyżej 1 m nad poziomem podłogi lub ziemi, na których w związku z wykonywaną pracą mogą przebywać pracownicy budowlani, lub służących jako przejścia powinny być zainstalowane zabezpieczenia zbiorowe. Mogą to być balustrady składające się z poręczy ochronnych umieszczonych na wysokości co najmniej 1,1 m i krawężników o wysokości co najmniej 0,15 m. Pomiędzy poręczą i krawężnikiem powinna być umieszczona w połowie wysokości poprzeczka lub przestrzeń ta powinna być wypełniona w sposób uniemożliwiający wypadnięcie osób. Jeżeli ze względu na rodzaj i warunki wykonywania prac na wysokości zastosowanie tego typu balustrad jest niemożliwe, należy stosować inne skuteczne środki ochrony pracowników przed upadkiem z wysokości, odpowiednie do rodzaju i warunków wykonywania pracy. Każda praca na wysokości powinna być organizowana i wykonywana w sposób niezmuszający pracownika do wychylania się poza poręcz balustrady lub obrys urządzenia, na którym stoi.
Gdy spełnienie tego warunku jest niemożliwe, np. przy pracach na drabinach, klamrach, rusztowaniach i innych podwyższeniach nieprzeznaczonych na pobyt ludzi, na wysokości do 2 m nad poziomem podłogi lub ziemi niewymagających od pracownika wychylania się poza obrys urządzenia, na którym stoi, albo przyjmowania innej wymuszonej pozycji ciała grożącej upadkiem z wysokości, należy zapewnić, aby:
 drabiny, klamry, rusztowania, pomosty i inne urządzenia były stabilne i zabezpieczone przed nieprzewidzianą zmianą położenia oraz posiadały odpowiednią wytrzymałość na przewidywane obciążenie,
 pomost roboczy spełniał następujące wymagania:
a) powierzchnia pomostu powinna być wystarczająca dla pracowników, narzędzi i niezbędnych materiałów,
b) podłoga powinna być pozioma i równa, trwale umocowana do elementów konstrukcyjnych pomostu,
c) w widocznym miejscu pomostu powinny być umieszczone czytelne informacje o wielkości dopuszczalnego obciążenia.
Przy pracach wykonywanych na rusztowaniach na wysokości powyżej 2 m od otaczającego poziomu podłogi lub terenu zewnętrznego oraz na podestach ruchomych wiszących należy w szczególności:
 zapewnić bezpieczeństwo przy komunikacji pionowej i dojścia do stanowiska pracy,
 zapewnić stabilność rusztowań i odpowiednią ich wytrzymałość na przewidywane obciążenia,
 przed rozpoczęciem użytkowania rusztowania należy dokonać odbioru technicznego w trybie określonym w odrębnych przepisach.
Przy pracach na słupach, masztach, konstrukcjach wieżowych, kominach, konstrukcjach budowlanych bez stropów, a także przy ustawianiu lub rozbiórce rusztowań oraz przy pracach na drabinach i klamrach na wysokości powyżej 2 m nad poziomem terenu zewnętrznego lub podłogi należy w szczególności:
 przed rozpoczęciem prac sprawdzić stan techniczny konstrukcji lub urządzeń, na których mają być wykonywane prace, w tym ich stabilność, wytrzymałość na przewidywane obciążenie oraz zabezpieczenie przed nieprzewidzianą zmianą położenia, a także stan techniczny stałych elementów konstrukcji lub urządzeń mających służyć do mocowania linek bezpieczeństwa,
 stosować (pracownicy) odpowiedni do rodzaju wykonywanych prac sprzęt chroniący przed upadkiem z wysokości – taki jak: szelki bezpieczeństwa z linką bezpieczeństwa przymocowaną do stałych elementów konstrukcji, szelki bezpieczeństwa z pasem biodrowym (do prac w podparciu – na słupach, masztach itp.),
 stosować (pracownicy) hełmy ochronne przeznaczone do prac na wysokości.
2. Zapewnienie bezpieczeństwa pracy na wysokości
Każdy pracodawca ma obowiązek zapewnić bezpieczne miejsce pracy swoim pracownikom. Przepisy ściśle określają wymagania dotyczące bezpiecznego miejsca pracy, podając konkretne kryteria, do których przedsiębiorca powinien się dostosować. Wymóg ten ma szczególne znaczenie podczas wykonywania robót budowlanych prowadzonych na wysokości. Pracownik pracujący na wysokości narażony jest generalnie m.in. na problemy:
- związane z organizacją i przebiegiem pracy,
- związane z zachowaniem się pracownika,
- związane z używaniem maszyn, narzędzi wyposażenia stanowiska pracy.
2.1. Zagrożenia związane z organizacją i przebiegiem prac na wysokości
Praca na wysokości wymaga szczególnych środków ostrożności zarówno ze strony pracownika, jak i pracodawcy. Jedną z podstawowych przyczyn wypadków przy pracy jest nieznajomość lub niezrozumienie informacji dotyczących bezpiecznych metod wykonania pracy. Przepisy powinny zostać jasno przedstawione pracownikom przez pracodawcę. Ma on też obowiązek dania swoim podwykonawcom jasnego, czytelnego instruktażu. Powinien on zawierać elementarne wskazówki, informacje dotyczące rodzaju prac do wykonania, rodzaju zagrożeń, jakie mogą wystąpić podczas wykonywanych czynności, a także opisywać określone prawnie wymagania bezpieczeństwa związane z daną pracą i stosowaniem konkretnego sprzętu. Każdy pracodawca powinien pamiętać, by stworzoną instrukcję bezpieczeństwa dokładnie omówić i przedyskutować z pracownikami, a także na bieżąco wyjaśniać wszelkie nieścisłości i niejasności zawarte w dokumencie. Dokładna analiza obowiązujących przepisów oraz ich szczegółowe omówienie z wykonawcami zlecanych prac z pewnością przyczyni się do minimalizacji potencjalnego ryzyka, a często pozwoli na uniknięcie wypadków. Wyeliminuje także zagrożenia wynikające z używania wadliwego sprzętu lub niewłaściwego jego użytkowania.
2.2. Zagrożenia mające źródło w zachowaniu pracowników
Wielokrotnie zdarza się, że pracownicy budowlani nie dbają sami o swoje bezpieczeństwo – nie używają kasków ochronnych, poruszają się po konstrukcji bez odpowiedniego zabezpieczenia. To nieodpowiedzialne zachowanie naraża ich na utratę zdrowia bądź życia. Dlatego tak ważne jest, by przedstawić pracownikom zasady bezpiecznej pracy oraz dopilnować, aby się do nich stosowali. Dobrą praktyką jest włączenie elementów instruktażu w codzienną pracę oraz każdą przedzmianową odprawę pracowników. Takie działanie może skutecznie wyeliminować zagrożenia wypadkowe spowodowane tzw. błędem komunikacji i będzie budować kulturę bezpieczeństwa i ochrony zdrowia wśród pracowników budowy.
2.3. Zagrożenia związane z używaniem maszyn, narzędzi, elementów wyposażenia
W codziennej pracy na budowie niezbędne są maszyny, narzędzia i wszelkie inne elementy wyposażenia. W przypadku pracy na wysokościach podstawowymi elementami są nieodzowne rusztowania, balustrady, siatki ochronne oraz środki ochrony indywidualnej, których zadaniem jest zapewnienie ochrony przed upadkiem.
Ważne jest, by pamiętać o regularnym i kompleksowym kontrolowaniu stanu technicznego tych środków. Jest to niezwykle istotne przy nadzorowaniu pracy na wysokości. Z jednej strony zewnętrzne organy kontrolne będą miały pewność, że na budowie przestrzega się warunków bezpiecznej pracy, z drugiej zaś pracownicy dostaną gwarancję bezpieczeństwa.
Dla pracowników szczególnie ważne są środki ochrony indywidualnej, które powinien im zapewnić pracodawca. To ostatnia bariera chroniąca pracownika przed upadkiem. Dlatego tak ważną kwestią powinno być przestrzeganie przez pracodawców terminów technicznych badań kontrolnych poszczególnych sprzętów używanych w codziennej pracy. Istotnymi kwestiami przy użytkowaniu danego sprzętu są: czas jego użytkowania, eksploatacja oraz środowisko, w którym jest używany. Nieprawidłowe zamocowania lub brak jakiegoś elementu mogą sprawić, że sprzęt nie spełni swojej roli. Dlatego każdy pracodawca – bez względu na to, czy praca, którą nadzoruje uważana jest za mniej czy bardziej szkodliwą – powinien zapewnić regularne przeglądy stanu technicznego danego sprzętu.
2.4. Zapobieganie zagrożeniom występującym podczas prac wykonywanych na wysokości
Przepisy prawa polskiego i europejskiego z zakresu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia zobowiązują pracodawców zatrudniających osoby wykonujące prace na wysokości do zapobiegania zagrożeniom występującym podczas prac wykonywanych na wysokości poprzez zapewnienie właściwych środków chroniących przed upadkiem. W sytuacji gdy niemożliwe jest zorganizowanie pracy w taki sposób, aby pracownicy znajdowali poza strefą zagrożenia upadkiem z wysokości, należy dokonać wyboru najbardziej odpowiedniego sprzętu, który zapewni bezpieczne warunki pracy. Mogą to być zabezpieczenia o znaczeniu ogólnym oraz środki ochrony indywidualnej.
Do zabezpieczeń o znaczeniu ogólnym zalicza się bariery, balustrady, pokrywy otworów, siatki ochronne. Szczególnie ważne jest zabezpieczenie otworów w stropach, które powinny być przykryte lub ogrodzone wytrzymałymi poręczami. Pokrywy otworów można wykonać z desek lub stalowej blachy żebrowanej w taki sposób, aby nie mogły być przesuwane. Otwory w ścianach zewnętrznych powinny mieć balustrady. W robotach montażowych do zabezpieczenia krawędzi stropu niezabudowanej części kondygnacji praktycznie stosuje się bariery linowe na słupkach stalowych, które umieszcza się w odległości jednego metra od krawędzi budynku. Przykładowa barierka składa się z dwóch lin zamocowanych do słupków na wysokości 0,6 m i 1,1 m. Coraz częściej przy robotach montażowych stosuje się siatki ochronne, które chronią pracujących i przedmioty przed upadkiem z wysokości. Siatki takie powinny mieć oczka o wymiarach 7 x 7 cm do ochrony ludzi lub 4 x 4 cm do ochrony ludzi i przedmiotów. Konstrukcja zamocowania siatki może być wspornikowa, wykonana z kształtowników stalowych i zamocowana pod kątem 45 stopni do poziomu lub służąca do zawieszenia siatki nie więcej niż 3 m pod stanowiskami pracy i nie mniej niż jeden metr nad posadzką. Przy pracach elewacyjnych siatką powinna być zabezpieczona cała powierzchnia rusztowania zewnętrznego.
Do ochrony indywidualnej w pracy na wysokości stosowane są:
1) pasy bezpieczeństwa i szelki bezpieczeństwa, które razem z linkami bezpieczeństwa mocowanymi do stałych elementów budowli chronią przed upadkiem z wysokości lub ograniczają jego niekorzystne skutki;
2) amortyzatory spadania, które są mocowane do linek bezpieczeństwa, aby łagodziły siłę oddziałującą na pracownika w czasie spadania (w momencie upadku część siły ciążenia amortyzuje rozrywana wewnętrzna taśma);
3) urządzenia samoblokujące, które instaluje się między linką bezpieczeństwa a punktem ich mocowania do stałego elementu budowli; urządzenia te stosowane są przy pracach wymagających swobodnego poruszania się pracownika w promieniu ok. 5 m (gdy prędkość odwijanej linki przekroczy 1,5 m/s – czyli gdy pracownik spada, a nie porusza się – zaczyna działać mechanizm hamowania i zatrzymuje ruch na krótkim odcinku ok. 1 m).
W przypadku gdy konieczne jest przemieszczanie się pracownika w poziomie, linka bezpieczeństwa szelek bezpieczeństwa powinna być zamocowana do pomocniczej poziomej linki ochronnej lub poziomej prowadnicy w taki sposób, aby mogła się przesuwać. Gdy pracownik ma przemieszczać się w pionie, linka bezpieczeństwa szelek bezpieczeństwa powinna być zamocowana do pionowej prowadnicy za pomocą urządzenia samopoziomującego.
Przy środkach ochrony przed upadkiem z wysokości stosuje się zasadę pierwszeństwa stosowania zabezpieczeń ogólnych przed środkami ochrony osobistej.

dr inż. Jerzy Obolewicz
Politechnika Białostocka

Artykuł pochodzi z miesięcznika „Praca i Zdrowie” (www.pracaizdrowie.pl). Więcej na podobny temat znajdziesz tu i tu.


Literatura
1) Opracowanie Centralnego Instytutu Ochrony Pracy – Państwowego Instytutu Badawczego;
2) Obolewicz J., Stan i kierunki zmian w obszarze bezpieczeństwa i ochrony człowieka w środowisku pracy - doświadczenia w dostosowaniu do wymagań globalnych, [w:] Międzynarodowa Konferencja Naukowa z okazji 15-lecia Wydziału Zarządzania Politechniki Białostockiej: Gospodarka i społeczeństwo: zarządzanie – wiedza – rozwój: abstrakty, Kleosin 2008 r. [org.] Politechnika Białostocka, Fundacja na Rzecz Rozwoju Politechniki Białostockiej, Białystok 2008. s. 126;
3) Dane Centralnego Instytutu Ochrony Pracy – Państwowego Instytutu Badawczego, Warszawa 2010;
4) Obolewicz J., Uwarunkowania pracy na wysokości w budownictwie, „Praca i Zdrowie” nr 1/2011;
5) Obolewicz J.; Prace budowlane na wysokości; „Praca i Zdrowie” nr 3/2010.

10.05.12
Zobacz wszystkie materiały pochodzące z: Praca i Zdrowie
Skomentowano 0 razy
Zapisz się na bezpłatny Newsletter BHP

Wyświetlanie listy artykułów

Aktualności - BHP

Polecane lektury