Bezpieczeństwo i ochrona zdrowia w organizacji robót ziemnych

W XXI w. tradycyjne BHP nabiera nowego znaczenia. W centrum uwagi pozostaje nadal człowiek, jednak ujmuje się go w szerszym ujęciu systemowym – w systemie ochrony pracy. System ten tworzy całokształt norm prawnych oraz środków badawczych, organizacyjnych i technicznych, mających na celu ochronę praw pracownika oraz ochronę jego życia i zdrowia przed czynnikami niebezpiecznymi i szkodliwymi w środowisku pracy, a także stworzenie mu optymalnych warunków pracy z punktu widzenia ergonomii, fizjologii i psychologii pracy (rys.1.). W definicji pojęcia ochrona pracy mieści się bezpieczeństwo i higiena pracy.

articleImage: Bezpieczeństwo i ochrona zdrowia w organizacji robót ziemnych fot. Thinkstock

1. Wprowadzenie do problematyki bezpieczeństwa i ochrony zdrowia

Ochrona pracy - diagram, schemat kołowy

Rys.1. System ochrony pracy
Źródło: J. Kowalski, Podstawy prawne ochrony pracy w Polsce [w:] Bezpieczeństwo pracy i ergonomia, CIOP, Warszawa 2000.

Przepisy BHP stanowią podstawowy zbiór norm ochrony pracy, który został ustawowo określony w dziale X ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm.) – dalej k.p., a także w innych aktach prawnych niższego rzędu, jak rozporządzenia. Mają one przeciwdziałać wszelkim zagrożeniom dla zdrowia i życia ludzkiego, powstającym w procesie pracy. Stosowanie się do nich pracowników pozwala na poprawę warunków pracy, a co się z tym wiąże – lepszą ochronę ich zdrowia i życia.
Mówiąc o systemie ochrony pracy w Polsce, należy rozróżnić system prawny i system organizacyjny. System prawny opiera się na źródłach prawa wskazanych w Konstytucji RP i art. 9 k.p. Stanowi on integralną część gałęzi prawa, jaką jest prawo pracy i mówi o normach prawnych i ich usytuowaniu w hierarchii źródeł prawa dotyczących bezpieczeństwa i ochrony zdrowia. System organizacyjny obrazuje system organizacji ochrony pracy na szczeblu państwa, zakładu (w tym terenów budów) oraz organów uczestniczących w tworzeniu, a także kontrolowaniu bezpieczeństwa i higieny pracy w Polsce.

2. Organizacja robót ziemnych

Roboty ziemne polegają na wykonywaniu budowli ziemnych (wykopów i nasypów) o różnym kształcie i wymiarach oraz przygotowywaniu powierzchni terenu do innych robót. Budowle ziemne mogą być dzielone:
1)ze względu na kształt na:
•liniowe (np. drogi), jeżeli długość ich w porównaniu z wymiarami przekroju poprzecznego jest dużo większa;
•przestrzenne (np. wykop pod podpiwniczony budynek), jeżeli mają kształt trójwymiarowej bryły;
•powierzchniowe (np. plac pod lotnisko, boisko, czy pole golfowe), jeżeli powstają głównie w wyniku niwelacji terenu (wyrównania, plantowania);
2)ze względu na trwałość na:
•czasowe – ulegają zasypaniu po wykonaniu w nich zaplanowanych robót budowlanych lub instalacyjnych, np. wykopy pod budynki (mieszkalne, przemysłowe, administracyjne), obiekty inżynierskie, np. podpory mostów i wiaduktów, mury oporowe, przepusty, czy tunele oraz pod instalacje sieci elektrycznych, wodociągowych, kanalizacyjnych, gazowych, czy telekomunikacyjnych;
•stałe (wykopy i nasypy), którym nadaje się założone kształty i wymiary, np. podtorza linii komunikacyjnych, ziemne budowle hydrotechniczne (niecki zbiorników wodnych, wały przeciwpowodziowe, itp.) oraz inne budowle ziemne wymagające przemieszczania mas ziemnych i ich ukształtowania;
3)ze względu na kształt i wymiary (wykopy):
•szerokoprzestrzenne – o szerokości dna większej niż 1,5 m i nieograniczonej długości;
•wąsko-przestrzenne – o szerokości dna do 1,5 m i nieograniczonej długości;
•jamiste – o szerokości i długości dna do 1,5 m lub średnicy do 1,5 m.

W zakres robót ziemnych wchodzi:
- usuwanie warstwy ziemi roślinnej,
- usuwanie krzewów i drzew,
- wykonywanie wykopów (odspajanie i wydobywanie urobku z wykopu) oraz przemieszczanie go na wskazane miejsce,
- formowanie nasypów,
- wyrównywanie powietrzni terenu.

Roboty ziemne mogą być wykonywane ręcznie lub mechanicznie. W praktyce roboty ręczne ogranicza się do precyzyjnego wykańczania wykopów pod fundamenty, które wykonuje wcześniej maszyna (np. koparka) oraz do wykonywania zadań tak małych objętościowo, że wprowadzanie maszyn jest nieopłacalne. Podstawowe maszyny do zmechanizowanego wykonywania robót ziemnych przedstawiono w tabeli 1.

Lp.

Nazwamaszyny

Charakterystykamaszyny

1
Koparki

Jednonaczyniowe, wielonaczyniowe –przeznaczone do odspajania gruntu i przenoszenia go na środki transportowelub na miejsca odkładania znajdujące się w zasięgu ramienia koparki.

2
Zgarniarki

Służące do odspajania gruntu warstwamii przemieszczania urobku w swojej skrzyni na miejsce składowania (tzw.odkład) lub nasyp.

3
Spycharki

Służące do przemieszczania (przepychania)urobku na niewielkie odległości (w obrębie budowy), a także do odspajaniagruntu warstwami i przemieszczania go.

4
Równiarki

Służące do wyrównywania terenu metodąskrawania gruntu i przemieszczania go i przesuwania urobku w miejsca, gdziejest go za mało.

5
Ładowarki

Pobierające urobek odspojony wcześniejprzez inne maszyny i ładujące go na środki transportowe lub przenoszące gosamodzielnie na niewielkie odległości (na terenie budowy).

6
Ubijarki, walce, zagęszczarki

Zwykła, wibracyjne – służące dozagęszczania gruntu nasypów, skarp, podłoży itp.

7
Uniwersalne nośniki osprzętu

Niewielkie uniwersalne pojazdywielkości wózków widłowych wyposażone w silnik i przystosowane dozamontowania różnorodnego osprzętu (np. łyżek ładowarkowych, młotów hydraulicznych,walców wibracyjnych, szczotek, lemieszy, czy świdrów do gruntu itp.).

8
Maszyny specjalne

Do wykonywania wykopów, np. w gruntachskalistych i skałach: świdry, zrywarki, młoty pneumatyczne itp.

9

Hybrydy budowlane, np.koparko-ładowarki, koparko-spycharki

Maszyny, w których do jednej jednostkinapędowej (zwykle ciągnika kołowego) zamontowany jest osprzęt dwojakiegorodzaju. Takie zestawy są szczególnie przydatne na małych budowach, ponieważmają możliwość zmiany osprzętu w zależności od potrzeb, np. z podsiębiernegona przedsiębierny, chwytakowy lub zbierakowy. Dzięki temu stają się maszynamibardziej uniwersalnymi.

Źródło: opracowanie własne

Organizacja robót ziemnych polega na odpowiednim dobraniu maszyn do ich wykonania i takim zsynchronizowaniu ich pracy, aby była bezpieczna, a wszystkie maszyny wykorzystane. Należy dobierać odpowiednie maszyny do przewidywanych zadań. Z tego powodu jest wymagana wiedza na temat warunków pracy maszyn do robót ziemnych.
Do wykonywania wąskich wykopów liniowych przydatne będą koparki podsiębierne lub wielonaczyniowe. Szersze wykopy oraz wykopy szerokoprzestrzenne mogą wykonywać zarówno koparki podsiębierne (wykopy o głębokości do ok. 5,0 m), jak i przedsiębierne (wykopy o dowolnej głębokości). Wykonywanie wykopów liniowych koparką przedsiębierną może się odbywać metodą czołową (podłużna) lub poprzeczną. Wybór metody zależy od warunków pracy koparki na budowie, tzn. szerokości pasa, który może zajmować. Należy pamiętać, aby podczas ładowania urobku nie następował obrót łyżki z urobkiem nad kabiną kierowcy samochodu.

Koparka przedsiębierna może pracować tylko na poziomie dna wykopu. Maszyna wykona wykop jeśli wjedzie na jego dno, a więc wcześniej należy przygotować odpowiednio wyprofilowany zjazd do wykopu. Wykopy szerokoprzestrzenne koparka przedsiębierna wykonuje w ten sam sposób, jak roboty liniowe. Odpowiednią szerokość kopania można uzyskać, stosując kilka kolejnych równoległych przejazdów maszyny.
Koparki zbierakowe są rzadziej spotykane. Można nimi wykonywać wykopy w gruntach piaszczystych lub nawodnionych. Są nieodzowne w pracach hydrotechnicznych (np. budowa kanałów żeglugowych, obwałowań rzecznych, czy wykonywania i konserwacji rowów melioracyjnych).
Koparki chwytakowe są najlepsze do wykonywania prac w gruntach nawodnionych lub pod wodą. Mogą być wykorzystane do pogłębiania koryt rzek i kanałów, wykonywania wykopów pod przyczółki i filary mostowe itp. Bardzo przydają się do prowadzenia robót w gruntach kurzawkowych.

Spycharki używa się najczęściej jako maszyny wspomagającej pracę koparek, zwłaszcza jeżeli urobek jest składowany obok miejsca odspojenia. Maszyny te są przydatne przy skrawaniu gruntu cienkimi warstwami na dużej powierzchni i przemieszczaniu go na niewielkie odległości (do 50 m), a grubość skrawanej warstwy nie przekracza zwykle 30 cm. Sposób pracy spycharki jest zależny od kategorii gruntu przewidzianego do odspojenia oraz od odległości przemieszczania urobku. Odspajanie gruntu może odbywać się trzema sposobami:
płaskim, który polega na zdejmowaniu warstwy gruntu po zagłębieniu lemiesza na głębokość 10-15 cm i utrzymaniu go na tym poziomie podczas jazdy spycharki na odcinku długości 6-8m,
klinowym, polegającym na zagłębieniu lemiesza na głębokość 30-40 cm i stopniowym jej zmniejszaniu podczas jazdy spycharki na odcinku długości 5-7 m,
schodkowym, stosowanym w gruntach kategorii IV i polegającym na początkowym zagłębieniu lemiesza na głębokość 25-30 cm z wykorzystaniem największej mocy silnika i stopniowym zmniejszaniu się zagłębienia lemiesza podczas jazdy spycharki na odcinku długości 3-5 m i następnie zagłębieniu płytszym i krótszym.
Inne maszyny do robót ziemnych (zagęszczarki, ubijaki, walce, wibratory) dobiera się w zależności od rodzaju robót i przewidywanego czasu ich wykonania.

3. Zagrożenia występujące podczas prowadzenia robót ziemnych i sposoby zabezpieczeń
Zagrożenia występujące podczas prowadzenia robót ziemnych mogą dotyczyć osób postronnych (tzn. niezatrudnionych przy ich wykonywaniu) oraz pracowników.
Rozpoczęcie robót ziemnych powinno być poprzedzone analizą dokumentacji projektowej. Na tej podstawie można określić którędy przebiegają w gruncie sieci elektroenergetyczne, gazowe, telekomunikacyjne, wodociągowe, kanalizacyjne i ciepłownicze. Następnie wyznacza się strefy ochronne, czyli określa bezpieczną odległość wykonywania robót. Odległość tę ustala się z właściwą jednostką, w której zarządzie znajdują się określone sieci. W razie konieczności prowadzenia robót ziemnych wewnątrz tej strefy niezbędne prace można wykonywać tylko ręcznie.

W czasie wykonywania wykopów w miejscach dostępnych dla osób postronnych konieczne jest ich oznakowanie. Na czas zmroku i nocy wymagane jest ustawianie balustrad zaopatrzonych w czerwone stałe lub żółte migające światła ostrzegawcze. Balustrady te o wysokości 1,1 m ustawia się w odległości do najmniej 1 m od krawędzi wykopu. W uzasadnionych przypadkach wykop należy szczelnie przykryć, a teren oznaczyć za pomocą balustrad, lin lub taśm z tworzyw sztucznych. Jeżeli teren, na którym są prowadzone roboty ziemne, nie może być ogrodzony, wykonawca robót powinien zapewnić stały jego nadzór.
Drugą grupą ludzi zagrożonych podczas prowadzenia robót ziemnych są pracownicy. Do najczęściej występujących zagrożeń należą:
•zasypanie pracowników w wyniku zawalenia się ścian wykopu (tab.1 poz. 1-7);
•wpadnięcie do wykopu, np. na skutek uderzenia przez ruchomą część maszyny budowlanej (np. łyżkę koparki), obsunięcia się ziemi z krawędzi wykopu, poślizgnięcia się (tab.1 poz. 8-9);
•spadanie na pracujących w wykopie brył ziemi, kamieni itp. (tab.1 poz.10-12).
Można temu zapobiec poprzez zabezpieczenie ścian wykopu począwszy od 1 m głębokości. Zabezpieczenie ścian wykopu o głębokości powyżej 1 m (z wyjątkiem wykopu w skałach zwartych) zapewnia się przez:
•wykonanie wykopu ze ścianami (skarpami) pochylonymi,
•wykonanie umocnienia pionowych ścian.

Wykop ze skarpami wykonuje się w celu zabezpieczenia ścian przed osuwaniem się gruntu. Pochylenie skarpy zależy od rodzaju gruntu, warunków atmosferycznych i czasu utrzymania wykopu. Można przyjąć, że bezpieczny kąt nachylenia skarpy dla gruntów średnio-spoistych wynosi ok. 45°. W gruntach piaszczystych nasypowych kąt nachylenia skarpy powinien być nie większy niż kąt stoku naturalnego.
Wykopy o ścianach pionowych muszą mieć umocnienia ścian przez rozparcie lub podparcie. Rodzaj zastosowanego umocnienia zależy od wielkości wykopu, rodzaju gruntu i czasu utrzymania wykopu. Umocnienia ścian wykopu do głębokości 4 m wykonuje się jako typowe, pod warunkiem że w bezpośrednim sąsiedztwie wykopu nie przewiduje się obciążeń spowodowanych przez budowle, środki transportu, składowany materiał, urobek itp. Powyżej tej głębokości lub w razie niezachowania ww. warunków sposób zabezpieczenia wykopów powinien być określony w dokumentacji technicznej. Ponadto należy przestrzegać następujących wymagań:
•w pasie terenu przylegającego do górnej krawędzi skarpy, na szerokości równej trzykrotnej głębokości wykopu należy wykonać spadki umożliwiające odpływ wód deszczowych od wykopu,
•sprawdzać skarpy i obudowę po każdym deszczu i po długiej przerwie w pracy oraz przed każdym rozpoczęciem robót,
•likwidować naruszenie struktury gruntu skarpy przez usunięcie tego gruntu z zachowaniem bezpiecznego nachylenia wykonać bezpieczne zejścia i wejścia do wykopów,
•nie składować materiałów i urobku w odległości mniejszej niż 1 m od krawędzi wykopu, jeżeli ściany są obudowane; przy skarpach bez umocnień składować można poza klinem odłamu gruntu,
•zachować bezpieczne odległości wykopów od istniejących budowli,
•każdorazowe rozpoczęcie robót w wykopie wymaga sprawdzenia stanu jego obudowy lub skarp.

Przy wykonywaniu wykopów sprzętem mechanicznym należy wyznaczyć strefę niebezpieczną związaną z pracą tych maszyn. Przed rozpoczęciem robót ziemnych należy zapoznać się z dokumentacją techniczną tych robót.
Na małych budowach, np. budownictwa jednorodzinnego, występuje jedynie dokumentacja ograniczona do projektu technicznego budynku i mapy sytuacyjno-wysokościowej stanowiącej projekt zagospodarowania działki. Wykonawca robót ziemnych powinien zapoznać się z mapą, na której jest oznaczona cała sieć uzbrojenia technicznego, i z decyzją o pozwoleniu na budowę. W razie prowadzenia robót w bezpośrednim sąsiedztwie instalacji elektrycznej, gazowej itp., należy określić bezpieczną odległość, w jakiej mogą być prowadzone roboty – w porozumieniu z gestorem tych urządzeń (np. zakładem energetycznym). Prace w wykopach i wyrobiskach o głębokości większej od 2 m i prace ziemne prowadzone metodą bez-odkrywkową muszą być wykonywane przez co najmniej dwie osoby.
Przykładowe problemy powstające przy prowadzeniu robót ziemnych i działania poprawiające stan bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników przedstawiono w tab.1.

Tabela 1. Problemy powstające podczas prowadzenia robót ziemnych i działania poprawiające stan bezpieczeństwa i ochrony zdrowia

Lp.

Nazwaproblemu

Działaniapoprawiające stan bezpieczeństwa i ochrony zdrowia

Problem: Zawalenie się ścian (skarp) wykopu
1

Niewłaściwy (zbyt duży) kąt pochyleniaskarpy dla danego rodzaju gruntu

Zapewnienie bezpiecznego kątapochylenia skarp, odpowiedniego dla danego rodzaju gruntu

2

Brak obudowy ścian pionowych lubzastosowanie obudowy niewłaściwej, np. ażurowej zamiast pełnej

Zapewnienie obudowy dostosowanej dorodzaju gruntu i warunków geologicznych, zgodnej z dokumentacją techniczną

3

Zastosowanie nieodpowiednich materiałówna umocnienie (deskowanie) ścian

Dobranie właściwych materiałów naumocnienie ścian: bali, rozpór i zakładek

4

Niewłaściwa rozbiórka elementówumocnienia ścian wykopu

Dobranie właściwych materiałów naumocnienie ścian: bali, rozpór i zakładek

5

Obciążenie gruntu w pobliżu krawędziwykopu sprzętem, urobkiem, materiałami

Składowanie materiałów w bezpiecznejodległości od krawędzi wykopu: poza klinem odłamu gruntu – przy ścianach nieumocnionych,i nie mniejsze niż 1 m – jeżeli ściany są umocnione

6

Rozmycie skarp wykopów przez wodyopadowe lub powierzchniowe

Sprawdzanie skarp po deszczu, mrozie idłuższych przerwach w pracy; usunięcie naruszonego gruntu z zachowaniembezpiecznego pochylenia skarpy

7

Sprawdzenie wykonania spadków terenupod kątem możliwości odpływu wód opadowych w kierunku od wykopu

Wykonanie spadków terenu do odpływu wódopadowych w pasie terenu przylegającego do krawędzi skarpy – na szerokościrównej trzykrotnej głębokości wykopu

Problem: Wpadnięcie pracownika lub innej osobydo wykopu

8

Brak ogrodzenia i oznakowania wykopu,brak oświetlenia terenu

Wygrodzenie terenu, oznakowanie miejscniebezpiecznych, ustawienie poręczy ochronnych przy wykopie, doświetlenie terenu

9

Brak właściwych zejść do wykopu,prawidłowych przejść oraz dojść do stanowisk pracy

Zapewnienie prawidłowych przejść idojść do stanowisk, ułożenie kładek na przejściach przez wykopy z obustronnymoporęczowaniem ochronnym; wykonanie zejść do wykopu w postaci drabin lubschodów – w odstępach nie większych niż 20 m

Problem: Spadaniebrył ziemi, materiałów lub sprzętu na pracujących w wykopie

10

Niewłaściwe umocnienie ścian, brakdeski krawężnikowej przy krawędzi wykopu

Zapewnienie bali przyściennychwystających ponad teren na wysokość co najmniej 0,15 m –stworzenie zapory krawężnikowej

11

Zbyt duża głębokość wykopu dobezpośredniego wyrzutu urobku, brak pośredniego miejsca przerzutu urobku wgórę

Zapewnienie pośrednich pomostówprzerzutowych co 1,5 m wysokości

12

Napełnianie pojemników urobkiem dogórnej ich krawędzi

Napełnianie pojemników urobkiemnajwyżej do 2/3 ich wysokości

Problem: Zagrożenia,wynikające z uszkodzeń podziemnego uzbrojenia

13

Zastosowanie sprzętu mechanicznego dokopania wykopów bez rozpoznania uzbrojenia podziemnego, np. wodociągów,gazociągów, kabli elektroenergetycznych

Zgłoszenie robót inwestorowi (lubwłaścicielowi) sieci – uzyskanie dokumentacji uzbrojenia, rozpoznanieuzbrojenia podziemnego, ewentualne przejście na kopanie ręczne

Źródło: Opracowanie własne na podstawie materiałów promocyjnych Centralnego Instytutu Ochrony Pracy – Państwowego Instytutu Badawczego CIOP-PIB Warszawa 2010

4. Odpowiedzialność za bezpieczeństwo i ochronę zdrowia robót ziemnych

System ochrony pracy nakłada określone obowiązki w zakresie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia podczas prowadzenia robót ziemnych na:
- pracodawcę, który spełniając wymagania systemu prawnego ochrony pracy, jest obowiązany chronić zdrowie i życie pracowników poprzez zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy (art. 207 k.p.);
- inwestora, który zgodnie z rozporządzeniem Ministra Infrastruktury z dnia 23 czerwca 2003 r. w sprawie informacji dotyczącej bezpieczeństwa i ochrony zdrowia oraz planu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia (Dz. U. Nr 120, poz. 1126) ma obowiązek zawiadomić o zamiarze prowadzenia robót budowlanych właściwego inspektora pracy, a 7 dni przed ich rozpoczęciem, ale tylko wtedy, gdy przewiduje, że roboty będą trwały dłużej niż 30 dni roboczych, a na budowie będzie jednocześnie pracowało co najmniej 20 robotników lub pracochłonność planowanych robót nie będzie przekraczać 500 osobodni; w ten sposób uruchamia się system organizacyjny ochrony pracy;
- kierownika budowy, którego obowiązki zgodnie z rozporządzeniem Ministra Infrastruktury z dnia 6 lutego 2003 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy podczas wykonywania robót budowlanych (Dz. U. Nr 47, poz. 401) rozpoczynają się jeszcze przed rozpoczęciem robót; ma on obowiązek wcześniejszego sporządzenia planu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia (planu bioz).
Plan bezpieczeństwa i ochrony zdrowa (bioz) jest dokumentem wymaganym przy pracach stwarzających szczególne zagrożenie bezpieczeństwa i zdrowia ludzi, a do takich należy np. wykonywanie bez zabezpieczeń wykopów o pionowych ścianach głębszych niż 1,5 m.

Plan bioz dla robót ziemnych składa się z części opisowej i części rysunkowej. W części opisowej powinien znaleźć się m.in.:
•opis zakresu robót,
•informacje dotyczące przewidywanych zagrożeń,
•informacje dotyczące prowadzenia instruktażu pracowników o zasadach postępowania w wypadku zagrożenia i konieczności stosowania środków ochrony osobistej,
•informacje o miejscu przechowywania dokumentacji budowy.

Część rysunkowa planu bioz jest opracowywana na kopii projektu zagospodarowania terenu budowy i zwiera dane umożliwiające łatwe odczytanie części opisowej, m.in.:
•oznaczenie czynników mogących stwarzać zagrożenie,
•rozmieszczenie urządzeń przeciwpożarowych i sprzętu ratunkowego,
•rozmieszczenie i oznaczenie granic stref ochronnych,
•przedstawienie rozwiązań komunikacyjnych na terenie budowy oraz ogrodzenia,
•lokalizację pomieszczeń higieniczno-sanitarnych.
Bezpośredni nadzór nad bezpieczeństwem i higieną pracy na stanowiskach pracy sprawują na budowie kierownicy robót i majstrowie budowlani stosowanie do zakresu swoich obowiązków.

dr inż. Jerzy Obolewicz
Politechnika Białostocka


Artykuł pochodzi z miesięcznika „Praca i Zdrowie”. Więcej tekstów tego autora znajdziesz tu i tu.

Literatura
Budownictwo – Wybrane przepisy prawne, Wyd. GIP, Warszawa 2005.
Ejdys J., Lulewicz A., Obolewicz J., Zarządzanie bezpieczeństwem w przedsiębiorstwie, Wyd. Politechniki Białostockiej, Białystok 2008.
Kowalski J., Podstawy prawne ochrony pracy w Polsce [w:] Bezpieczeństwo pracy i ergonomia, CIOP, Warszawa 2000.
Obolewicz J., Bezpieczna organizacja budowy, Praca i Zdrowie 2010, nr 5.
Obolewicz J., Bezpieczne kierowanie budową, Praca i Zdrowie 2010, nr 7-8.
Rączkowski B., BHP w praktyce, Ośrodek Doradztwa i doskonalenia Kadr Sp. z o.o., Gdańsk 2010.
Szlendak J., Obolewicz J., Podstawy zarządzania i zachowań organizacyjnych, Wydawnictwo WM, Olecko 2005.



 

Abc/Bhp 22.09.10
Zobacz wszystkie materiały pochodzące z:
Skomentowano 3 razy
Zapisz się na bezpłatny Newsletter BHP

Wyświetlanie listy artykułów

Nie znaleziono żadnych artykułów.
  • iwonki IP: *.*.* 08-09-2009
    I mają absolutną racją!!! Przeciętny obywatel nie wie jak napisać pismo procesowe i nie wie, w które drzwi zapukać (nie mówiąc o terminach zawitych, biedni Ci ludzie)do Sądu aby je złożyć. Kompletny idiotyzm. A z czego bądą żyli adwokaci lub radcy prawni. Może, ktoś zmądrzeje Szanowna Pani Minister Edukacji. !! \"(GROCH O ŚCIANĘ)
    NAUCZYCIELKA). A gdzie PIS. Panie Prezydencie. Ręce opadają!!!

    Zamieść odpowiedź Zamieść odpowiedź
  • Wojciech Arndt IP: *.*.* 04-09-2009
    Zapomniałem podać adres portalu:
    www.CodziennikPrawny.pl

    Zamieść odpowiedź Zamieść odpowiedź
  • Wojciech Arndt IP: *.*.* 04-09-2009
    W artukule poruszono bardzo ważną kwestię, na którą zwracają uwagę także nauczyciele WOS-u (przedmiotu obejmującego tematykę prawną). Z pewnością należy położyć nacisk na edukację prawną już na poziomie szkolnym. W tym kierunku idą też zmiany programowe, głównie w szkołach ponadgimnazjalnych. Chciałbym Państwa zachęcić do zwrócenia uwagi na dwie inicjatywy. Pierwsza to zaangażowanie Centrum Edukacji Obywatelskiej - ciekawa strona internetowa, programy wspierające właśnie nauczycieli WOS-u. Druga to nowy portal edukacji prawnej opracowany z inicjatywy Rzecznika Praw Obywatelskich, dra J. Kochanowskiego. Na bazie tego portalu w rozpoczynającym się roku szkolnym przeprowadzone zostaną warsztaty prawnicze dla nauczycieli WOS-u oraz ich uczniów. Głównym organizatorem tych szkoleń jest Biuro RPO, natomiast partnerami są Centrum Edukacji Obywatelskiej oraz Centralny Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli. Zachęcam Państwa do zwrócenia uwagi na tę inicjatywę.
    Pozdrawiam serdecznie,
    Wojciech Arndt

    Zamieść odpowiedź Zamieść odpowiedź
Średnia ocena artykułu (oddanych głosów: 0)

Aktualności - BHP

Polecane lektury

Polecamy: